1. Tính tất yếu của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Con đường giải phóng dân tộc duy nhất phù hợp với đòi hỏi khách quan của cách mạng Việt Nam mà Hồ Chí Minh đã tìm ra là con đường giải phóng dân tộc theo cách mạng vô sản. Lôgic phát triển tất yếu của con đường đó là sau khi sự nghiệp giải phóng dân tộc thành công, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa để từng bước đi lên chủ nghĩa xã hội.
Ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX, khi đã tìm ra con đường giải phóng dân tộc theo cách mạng vô sản từ trong lý luận Mác - Lênin, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu được nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc, nói tóm lại là nền cộng hòa thế giới chân chính, xóa bỏ những biên giới tư bản chủ nghĩa cho đến nay chỉ là những vách tường dài ngăn cản những người lao động trên thế giới hiểu nhau và yêu thương nhau”.
2. Đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
a) Cách tiếp cận chủ nghĩa xã hội khoa học của Hồ Chí Minh
Hồ Chí Minh cũng đã tiếp cận chủ nghĩa xã hội khoa học từ sự phân tích kinh tế - xã hội, chính trị - triết học, cụ thể là từ học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội và học thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân mà các nhà kinh điển Mác - Lênin đã đưa ra. Bên cạnh đó, Người còn tiếp cận chủ nghĩa xã hội khoa học từ khát vọng giải phóng dân tộc, từ phương diện đạo đức và từ truyền thống văn hoá của dân tộc Việt Nam.

b) Quan niệm của Hồ Chí Minh về đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Hồ Chí Minh không có những tác phẩm chuyên biệt bàn về chủ nghĩa xã hội. Trong quá trình lãnh đạo công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc nước ta từ năm 1954 đến 1969, trước yêu cầu nhận thức của các đối tượng nhân dân khác nhau, Người đã có những bài nói, bài viết nêu lên các đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Có thể khái quát những đặc trưng đó như sau:
- Chủ nghĩa xã hội là một chế độ xã hội do nhân dân làm chủ và dân là chủ. Nó khác với các chế độ xã hội trước ở chỗ quyền làm chủ trong xã hội xã hội chủ nghĩa thuộc về đa số nhân dân, còn quyền làm chủ trong các xã hội trước thuộc về thiểu số giai cấp thống trị.
- Chủ nghĩa xã hội là một xã hội có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu, nhằm không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao động.
- Chủ nghĩa xã hội là một xã hội phát triển cao về văn hoá, đạo đức, trong đó người với người là bạn bè, là đồng chí, là anh em, con người được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột, có cuộc sống vật chất và tinh thần phong phú, được tạo điều kiện để phát triển hết mọi khả năng sẵn có của mình.
- Chủ nghĩa xã hội là một xã hội công bằng và hợp lý, làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít, không làm thì không được hưởng; các dân tộc đều bình đẳng, miền núi được giúp đỡ để tiến kịp miền xuôi, người già, trẻ em, người tàn tật được quan tâm, chăm sóc.
- Chủ nghĩa xã hội là công trình tập thể của quần chúng nhân dân, do nhân dân tự xây dựng lấy, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.
Tóm lại, trong tư duy Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là một xã hội dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, đạo đức và văn minh, một chế độ xã hội ưu việt nhất trong lịch sử, một xã hội tự do và nhân đạo phản ánh được khát vọng thiết tha của loài người.
3. Mục tiêu và động lực của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
a) Quan niệm của Hồ Chí Minh về mục tiêu của chủ nghĩa xã hội.
Đặc trưng bản chất và mục tiêu của chủ nghĩa xã hội có quan hệ mật thiết với nhau. Những đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội sau khi được nhận thức một cách đầy đủ, đúng đắn chính là những mục tiêu tổng quát nhất trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
b) Quan niệm của Hồ Chí Minh về động lực của chủ nghĩa xã hội.
Động lực là tất cả những nhân tố, yếu tố thúc đẩy cho sự vật, hiện tượng vận động và phát triển. Động lực của chủ nghĩa xã hội là tất cả những nhân tố, yếu tố thúc đẩy sự vân động và phát triển của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Hệ thống động lực của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh rất phong phú và đa dạng, gồm nhiều yếu tố, nhân tố như: điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý thuận lợi; nguồn tài nguyên phong phú, dồi dào; con người Việt Nam cần cù, dũng cảm, thông minh sáng tạo, có truyền thống yêu nước, đoàn kết, nhân ái, có ý thức tự lực, tự cường,v.v…Trong đó, động lực quan trọng nhất, bao trùm lên tất cả là nguồn lực con người. Các động lực khác muốn phát huy tác dụng đều phải thông qua nguồn lực con người. Nguồn lực con người đã được Hồ Chí Minh xem xét trên cả hai bình diện cộng đồng và cá nhân.
- Để phát huy nguồn lực con bình diện cộng đồng, Hồ Chí Minh yêu cầu chúng ta phải ra sức xây dựng và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc, tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động xây dựng chủ nghĩa xã hội của toàn Đảng, toàn dân.
- Sức mạnh của cộng đồng được hình thành từ sức mạnh của từng con người, thông qua sức mạnh của từng con người. Do đó, muốn phát huy sức mạnh của cộng đồng, phải tìm ra các biện pháp khơi dậy, phát huy sức mạnh của từng con người. Để phát huy nguồn lực con người trên bình diện cá nhân, Hồ Chí Minh đã đề ra nhiều biện pháp:
+ Tác động vào nhu cầu và lợi ích chính đáng của từng con người. Hồ Chí Minh phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa cá nhân, nhưng hơn ai hết, Người rất quan tâm đến con người, khuyến khích lợi ích cá nhân chính đáng, tìm tòi cơ chế, chính sách để kết hợp hài hoà lợi ích cá nhân với lợi ích xã hội như khoán, thưởng, phạt trong kinh tế.
+ Tác động vào các động lực chính trị - tinh thần. Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, Người yêu cầu phải: phát huy quyền làm chủ và ý thức làm chủ của người lao động, bao gồm quyền làm chủ sở hữu, làm chủ quá trình sản xuất và phân phối, làm chủ trong các hoạt động chính trị - xã hội; thực hiện công bằng xã hội; sử dụng vai trò điều chỉnh của các nhân tố tinh thần khác như chính trị, văn hoá, giáo dục, đạo đức, pháp luật,v.v..
- Với mong muốn thúc đẩy công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội đi đến thành công, bên cạnh việc tìm ra và tác động vào các động lực, Hồ Chí Minh còn yêu cầu chúng ta phải nhận diện và khắc phục các trở lực kìm hãm sự phát triển của chủ nghĩa xã hội. Trong quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội, Người yêu cầu chúng ta phải kiên quết đấu tranh chống lại các trở lực sau: chống chủ nghĩa cá nhân, căn bệnh mẹ đẻ ra trăm thứ bệnh nguy hiểm; chống tham ô, lãng phí, quan liêu; chống chia rẽ, bè phái, mất đoàn kết, vô kỷ luật; chống chủ quan, bảo thủ, giáo điều, lười biếng, không chịu học tập cái mới,v.v..
Trong hệ thống động lực của chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh còn nhấn mạnh đến vai trò lãnh đạo của Đảng, vai trò quản lý của Nhà nước, cũng như vai trò của các tổ chức thành viên trong hệ thống chính trị.